مقدمه
پمپهای دندهای (Gear Pumps) یکی از رایجترین انواع پمپهای جابجایی مثبت هستند که در صنایع مختلف مانند نفت و گاز، پتروشیمی، صنایع غذایی، دارویی، رنگسازی و روانکارها مورد استفاده قرار میگیرند. دقت بالا، ساختار ساده، قابلیت انتقال سیالات با ویسکوزیته بالا و هزینه نگهداری نسبتاً پایین، از دلایل محبوبیت این پمپها است.
با این حال، هرگونه نقص در عملکرد پمپ دندهای میتواند باعث بروز مشکلاتی چون نشتی، کاهش دبی، افزایش مصرف انرژی، سایش قطعات یا حتی توقف خط تولید شود. به همین دلیل، بازرسی دقیق پمپ دندهای در مراحل مختلف ساخت، نصب، بهرهبرداری و تعمیرات، اهمیت بالایی دارد.
هدف از بازرسی پمپ دندهای
بازرسی پمپ دندهای با اهداف زیر انجام میشود:
-
تضمین انطباق با مشخصات فنی و استانداردها
-
پیشگیری از خرابیهای ناگهانی
-
اطمینان از صحت نصب و عملکرد اولیه
-
تشخیص زودهنگام عیوب و سایش قطعات
-
افزایش عمر مفید پمپ
-
کاهش هزینههای نگهداری و توقف تولید
مراحل بازرسی پمپ دندهای
بازرسی پمپ دندهای در سه مرحله اصلی صورت میگیرد:
1. بازرسی پیش از نصب (Pre-installation Inspection)
قبل از راهاندازی پمپ، بازرسیهایی انجام میشود تا از صحت ساخت، سلامت ظاهری و آمادهبودن پمپ برای نصب اطمینان حاصل شود. این بازرسی شامل موارد زیر است:
-
بررسی اسناد فنی و گواهینامهها: کنترل نقشهها، گزارش آزمونها، گواهی مواد، و شناسنامه پمپ
-
بررسی ظاهری: کنترل وجود ضربه، ترک، خوردگی یا آسیبهای مکانیکی در پوسته، شفت، دندهها و یاتاقانها
-
بررسی کامل بودن قطعات: اطمینان از حضور تمام اجزا از جمله فلنچ، پایه، شفت، روغنزن، درپوشها و واشرها
-
اندازهگیری لقی دندهها و یاتاقانها با ابزارهای دقیق
-
کنترل جهت چرخش، موقعیت ورودی و خروجی و مطابقت با مشخصات پروژه
2. بازرسی حین عملکرد (Operational Inspection)
پس از نصب و در حین بهرهبرداری، لازم است بازرسیهای منظم انجام گیرد تا از سلامت عملکرد پمپ اطمینان حاصل شود:
-
اندازهگیری دبی و فشار خروجی: مقایسه با مقادیر طراحیشده برای اطمینان از کارایی مناسب
-
کنترل نشتی: از اطراف شفت، پوسته، اتصالات و آببندها
-
اندازهگیری دمای یاتاقانها و پوسته: بالا رفتن بیش از حد دما ممکن است نشاندهنده اصطکاک زیاد یا روانکاری نامناسب باشد
-
بررسی صدا و لرزش: صداهای غیرمعمول یا ارتعاش زیاد میتواند نشانهی سایش دندهها، عدم تراز شفت یا خرابی بلبرینگ باشد
-
کنترل سطح و کیفیت روغن: بررسی میزان روانکار، تغییر رنگ یا وجود برادههای فلزی
-
بررسی صحت عملکرد سیستم آببندی و شیرهای ایمنی
3. بازرسی دورهای یا تعمیراتی (Scheduled/Corrective Inspection)
در بازههای زمانی مشخص یا هنگام بروز مشکل، پمپ از مدار خارج شده و بازرسی کامل انجام میشود. در این مرحله، باز کردن پمپ و بررسی قطعات داخلی الزامی است:
-
بازرسی دندهها: سایش، ترک، پیتینگ یا شکستگی دندانهها
-
بررسی وضعیت شفت: لقی، تاببرداشتن یا خوردگی
-
کنترل یاتاقانها و بوشها: نشانههای سایش، روانکاری ناکافی یا دمای بالا
-
ارزیابی وضعیت مکانیکی سیلها یا آببندها
-
بررسی دقیق پوسته و محفظه داخلی برای وجود خوردگی یا تجمع ذرات خارجی
در صورت تشخیص خرابی، بسته به شدت آن، تعمیر یا تعویض قطعه انجام میشود. پس از بازسازی، پمپ باید دوباره تحت آزمایش عملکرد قرار گیرد.
ابزارهای مورد استفاده در بازرسی پمپ دندهای
برای انجام بازرسی دقیق پمپ دندهای، از ابزارها و تجهیزات زیر استفاده میشود:
-
کولیس و میکرومتر: برای اندازهگیری لقی دندهها، ضخامت قطعات و قطر شفت
-
ساعت اندیکاتور: جهت بررسی انحراف محوری یا تاب شفت
-
گیج فشار و دبیسنج: برای بررسی عملکرد هیدرولیکی
-
دستگاه آنالیز ارتعاش (Vibration Analyzer): برای تشخیص ناهمترازی یا سایش بلبرینگها
-
دوربین حرارتی (Thermal Camera): برای تشخیص داغشدگی نقاط خاص
-
کیت تست روغن: بررسی کیفیت روانکار و آلودگی آن
-
برادهگیر مغناطیسی: برای شناسایی وجود ذرات فلزی در روغن
استانداردهای مرتبط با بازرسی پمپ دندهای
برای اجرای صحیح و اصولی بازرسی پمپهای دندهای، باید از استانداردهای بینالمللی معتبر استفاده کرد. برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
-
API 676: استاندارد پمپهای دندهای برای صنایع نفت و گاز
-
ISO 13709 (API 610): برای طراحی و عملکرد پمپهای سانتریفیوژ، اما برخی اصول بازرسی قابل تعمیم است
-
ISO 9001: سیستم مدیریت کیفیت کلی در تولید و خدمات
-
DIN 24960: استاندارد برای آببندهای مکانیکی
-
BS 2080 و ISO 5199: استاندارد ابعاد فلنچ و اتصالات
نقش نهادهای بازرسی شخص ثالث (Third Party Inspection)
در بسیاری از پروژههای حساس صنعتی، بازرسی پمپ توسط نهادهای بازرسی شخص ثالث (TPI) مانند SGS، TUV، Bureau Veritas یا DNV انجام میشود. این نهادها وظیفه دارند از انطباق پمپ با مشخصات فنی و استانداردهای پروژه اطمینان حاصل کنند. فعالیتهای آنها ممکن است شامل موارد زیر باشد:
-
تأیید نقشهها و مدارک ساخت
-
نظارت بر آزمونهای عملکرد و فشار
-
صدور گواهی کیفیت (Inspection Certificate)
-
بررسی فرآیندهای کنترل کیفیت کارخانه تولیدکننده
نکات مهم در بازرسی ایمن پمپ دندهای
-
قبل از باز کردن پمپ، مطمئن شوید که فشار داخلی تخلیه شده و سیستم برق ایزوله است
-
از ابزارهای دقیق و کالیبره شده استفاده شود
-
در صورت مشاهده هرگونه نشانه سایش یا آسیب، کل سیستم مورد بررسی قرار گیرد
-
ثبت کامل نتایج بازرسی برای تحلیلهای آینده الزامی است
-
از دستورالعملهای سازنده (OEM) برای باز و بسته کردن پمپ پیروی شود
نتیجهگیری
بازرسی پمپ دندهای یک فرآیند حیاتی برای تضمین عملکرد ایمن، پایدار و اقتصادی پمپ در طول عمر عملیاتی آن است. این بازرسی باید با دقت و دانش فنی کافی انجام شود و از ابزارهای دقیق، استانداردهای بهروز و مستندسازی کامل استفاده گردد.
بیتوجهی به بازرسیهای منظم میتواند باعث افزایش خرابیهای پیشبینینشده، کاهش عمر پمپ و توقف خطوط تولید شود. در مقابل، اجرای منظم بازرسی باعث کاهش هزینههای نگهداری، افزایش بهرهوری و رضایت بیشتر از عملکرد سیستم خواهد شد.